Tag: hagvöxtur

Hagvöxtur og skattaglaðir stjórnmálamenn

Grein þessi eftir Óla Björn Kárason fjallar um inntak erindis Dr. Daniel Mitchell, sem hann flutti þann 16. nóvember 2012, fyrir frumkvæði Rannsóknaseturs um nýsköpun og hagvöxt og Samtaka skattgreiðenda. Greinin birist fyrst í Morgunblaðinu 21. nóvember, en hefur einnig verið birt á vef höfundar, www.t24.is.

 

„Skattaglaðir stjórnmálamenn og fræðimenn hefðu haft gott af því að hlusta á fyrirlestur sem dr. Daniel Mitchell hélt síðastliðinn föstudag um neikvæð áhrif stighækkandi tekjuskatts. Þeir hefðu þá hugsanlega áttað sig betur á neikvæðu samhengi á milli skattheimtu og efnahagslegra framfara. Einhverjir þeirra hefðu jafnvel skilið þær mótsagnir sem fólgnar eru í skattagleðskap ríkisstjórnarinnar.

Í einu orðinu halda hinir skattaglaðværu því fram að hægt sé að hafa áhrif á hegðun almennings og í hinu að skattar hafi lítil eða engin áhrif. Þannig sé rétt að hækka skatta og gjöld á áfengi, tóbak, sykur og aðra óhollustu til að draga úr neyslu og þar með auka velferð og tryggja betra heilsufar þjóðar. Því hærri skattar og gjöld, því minni neysla. En svo snúa glaðværir talsmenn skattheimtunnar við blaðinu og halda því fram að beinir skattar á laun og fyrirtæki hafi lítil eða engin áhrif. Fólk haldi áfram að vinna og afla jafnmikilla (jafnvel meiri) tekna þótt skattar hækki stöðugt. Með öðrum orðum: Hægt sé að draga úr eftirspurn eftir ákveðnum vörum og þjónustu með skattlagningu en skattar á laun og vinnu hafi ekki áhrif.

Mótsögnin ætti að vera öllum augljós, jafnvel hinum skattglöðustu í hópi stjórnmálamanna og fræðimanna.

Enginn skilningur

Enginn skilningur er innan sósíalískrar ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna á samhengi skatta, ríkisútgjalda og hagvaxtar. Skattahækkanir síðustu ára á fyrirtæki og almenning eru byggðar á þeirri trú að ná verði fram einhverju sem kallast „félagslegt réttlæti“. Í reynd hefur „réttlætið“ ekki falist í öðru en að jafna tekjur niður á við í stað þess að auka tækifæri þeirra sem hafa minna á milli handanna til að afla sér meiri tekna.

Innan ríkisstjórnarinnar eru fyrirtæki tortryggð og litið er á vöxt efnahagslífsins, sem er forsenda bættra lífskjara, sem eitthvað af hinu illa. Svandís Svavarsdóttir umhverfisráðherra lýsti því yfir á flokksráðsfundi VG 2010, að kapítalismi, „sem gerir ráð fyrir endalausum hagvexti“, leiði mannkynið til glötunar. Er nema von að ungliði innan VG leggi til „að á Íslandi sé aðeins starfrækt ein matvöruverslun og hún sé á vegum ríkisins“ og þar með verði engin samkeppni, „bara skýrar reglur og lýðræðisleg stjórnun“.

Ekki hefur Árni Páll Árnason, sem sækist eftir að verða leiðtogi Samfylkingarinnar, mikið jákvæðara viðhorf til atvinnulífsins. Á ársfundi ASÍ 2009 talaði Árni Páll sem félagsmálaráðherra um „óforskammaða kapítalista“ og „ginningarfífl stóriðju og útgerðarauðvald“.

Ólína Þorvarðardóttir, samherji Árna Páls í Samfylkingunni, hefur lagt til að lagður verði allt að 80% tekjuskattur á „ofurlaun“. Þar með bauð hún betur en Lilja Mósesdóttir, sem boðaði 60-70% skattþrep á tekjur yfir eina milljón á mánuði. Þá var Lilja enn félagi í VG og Ögmundur Jónasson tók undir hugmyndir hennar.

Skattagleðin kann sér engin takmörk.

Innbyggður hemill

Flestum hagfræðingum hefur verið það lengi ljóst að samhengi er á milli útgjalda ríkisins og hagvaxtar. Útgjöld til að standa undir grunnstoðum samfélagsins auka hagvöxt en gangi hið opinbera of langt í útgjöldum dregur úr hagvexti – samband útgjalda og hagvaxtar verður neikvætt.

Uppbygging skattkerfisins hefur veruleg áhrif á þróun ríkisútgjalda. Á meðan eitt kerfi kallar á síaukna skattheimtu og þar með aukin umsvif ríkisins hamlar annað gegn hækkandi sköttum. Stighækkandi tekjuskattur, þ.e. því hærri tekjur, því hærri hundraðshluta af launum þarf viðkomandi að greiða, er ávísun á aukna skattheimtu og þar með hærri ríkisútgjöld. Það er enginn innbyggður hemill á skattheimtuna og þar með ríkisútgjöldin. Flatur tekjuskattur – ein ákveðin prósenta óháð tekjum – hamlar hins vegar gegn útþenslu ríkisins enda er það pólitískt erfiðara fyrir skattaglaða stjórnmálamenn að hækka skattprósentuna sem allir þurfa að greiða. Þeir ná ekki að reka fleyg á milli skattgreiðenda með sama hætti og þeir geta ef tekjuskattur er stighækkandi. Auk þessa er flatur tekjuskattur ólíklegri til að hafa skaðleg áhrif á efnahagslífið en stighækkandi skattur sem dregur úr löngun einstaklinga til efnahagslegra umsvifa, þar sem afraksturinn verður hlutfallslega æ minni.

Áhrif á hagvöxt

Hvernig staðið er að skattlagningu hefur því bein áhrif á hagvöxt. Flöt, einföld og hófsöm skattlagning hefur jákvæð áhrif á efnahagslífið og hagvöxtur verður meiri en ella. Fyrir Íslendinga skiptir þetta gríðarlega miklu máli. Takist ekki að rífa upp hagvöxt hér á landi munu lífskjör taka litlum breytingum á komandi áratugum. Þannig mun það taka 70 ár að tvöfalda landsframleiðsluna ef hagvöxtur er að meðaltali 1% á ári. Takist okkur hins vegar að tryggja 3% vöxt efnahagslífsins mun það taka tæp 25 ár að tvöfalda íslenska hagkerfið og aðeins 18 ár ef hagvöxtur er að meðaltali 4%.

Af þessu sést hve miklu það skiptir fyrir almenning að hjól atvinnulífsins fari aftur af stað og hagvöxtur nái að festa sig í sessi. Þar skiptir hvert prósentustig gríðarlega miklu. Þetta er spurning um þróun lífskjara hér á landi.”

lesa áfram

En þeir bjargarlausu?

Áhugaverðar vangaveltur frá Ásgeiri Ingvarssyni, blaðamanni, í Viðskiptablaði Morgunblaðsins 19. júlí 2012:

„Kostir smærra ríkis fara ekki á milli mála. Með meira frelsi og meiri sjálfsábyrgð má reikna með auknum hagvexti og aukinni velsæld.

Margir vilja samt meina að ríkið verði að vera til staðar þegar kemur að þeim okkar sem geta enga björg sér veitt. Sum okkar veikjast, slasast, eða þurfa að glíma við fötlun af þeirri stærðargráðu að einstaklingurinn og hans nánustu gætu ekki með góðu móti ráðið við kostnaðinn sem af hlýst.

(Og það þó að kaupmáttur íslensks meðallaunamanns myndi u.þ.b. þrefaldast ef ríkið myndi hætta að pína okkur öll með sköttum sínum, reglum og gjöldum).

En þurfum við endilega ríkið til að tryggja hag þessa hóps samfélagsins? Getur góðmennskan og náungakærleikurinn ekki fundið sér annan farveg en hið opinbera?

Íslendingar eiga nokkrar hetjur, sem þrátt fyrir fötlun og erfið veikindi stíga fram og standa í endalausum slagsmálum við kerfið, reyna að fá upphæðir hækkaðar og glíma við vanhugsaðar reglur.

Það sem ég furða mig á er að þessar sömu hetjur okkar virðast alltaf á þeirri skoðun að lausnin sé einfaldlega að ríkið geri hlutina öðruvísi; að bæta megi kerfið í smáskömmtum með því að fara í blöðin, tæta í sig reglugerðir og tukta til pólitíkusa þegar svar mömmuríkisins er: „tölvan segir nei”.

Af hverju hvarflar ekki oftar að fólki að lausnin sé að taka hið opinbera einfaldlega út úr myndinni?

Óskilvirkni og ósanngirni

Ein sterkustu rökin ættu að vera þær mælingar sem sýna hvað umhyggja ríkisins er óskilvirk. Þannig hafa bandarískir rannsakendur, eins og James R. Edwards við Montana-háskóla, skrifað um að fyrir hvern dollar í skatt sem stjórnvöld þar í landi afla fyrir minni máttar rata aðeins 30 sent í hendur þeirra sem á að hjálpa.

Á meðan fara á bilinu 60-80 sent af hverjum dollar sem veittur er til einkarekinna góðgerðafélaga beint til þeirra bágstöddu. Ef sömu hlutföll eiga við á Íslandi myndi það þýða að fyrir sömu upphæð gætu einkarekin góðgerðafélög gert tvöfalt meira gagn en ríkið.

Hin rökin eru ekki síður sterk; að það er eðli mömmuríkisins að semja reglur sem eru langt frá því að ná utan um öll tilvik. Útkoman verður ömurleg ósanngirni, hindranir og óæskilegir hvatar. Útkoman verður að ótalmargir fá ekki það sem þeir svo réttilega þarfnast og eiga eðlilegt tilkall til. Útkoman verður ómanneskjulegt samfélag.

Nefnd manna tekur um það ákvörðun, yfir vínarbrauðum, hversu miklum fjármunum skal ráðstafað í málaflokkinn. Önnur nefnd, einnig mett af vínarbrauðum, lokuð inni í fundarherbergi, eins fjarri raunveruleika lífsins og fyrri nefndin, fær það verk að semja reglur til að útdeila peningunum og setja niður á blað forskrift sem leysa á allan vanda.

Auðvitað fellur fjöldi fólks milli þilja í regluverkinu og útkoman verður þvert á það sem til stóð: Tekjur umfram viðmið? Eignir umfram viðmið? Heldur þú að þú þurfir aðstoðarhund? Stoðtækin ekki á lager? Lyfin ekki á lista? Þarftu bað oftar en tvisvar í viku? Viltu ganga í venjulegan skóla? Ætlarðu með rafmagnshjólastólinn úr landi? Tölvan segir nei, nei og aftur nei.

Stóri munurinn á mömmuríkinu og góðgerð einstaklinga er einmitt þessi: að jafnvel þegar embættismaðurinn stendur frammi fyrir augljósri neyð og ranglæti getur hann alltaf sagt nei og skýlt sér á bak við einhverja klausu í reglugerð: Næsti takk!

En venjulegt fólk af holdi og blóði sem stendur frammi fyrir bjargarleysi samborgarans vill segja já, já og aftur já. Við þekkjum raunverulega þörf þegar við sjáum hana og gefum eins mikið og við getum. Við gefum þar til varla er nóg eftir handa okkur sjálfum nema til að eiga fyrir hafragraut fram að næsta launaseðli. Og þá gefum við meira.

Þegar ríkið smækkar fær mannshjartað að stækka, og það út af fyrir sig er eftirsóknarvert markmið.”

lesa áfram

Ný bók um ríkisfjármál og skatta

IEA hefur gefið út bókina Sharper Axes, Lower Taxes eða Big Stepa to a Smaller State, sem útleggja mætti sem Stærri skref að minna ríki. Bókin er greinasafn frá 11 fræðimönnum sem ritstýrt er af Philip Booth. Höfundar fjalla um tengsl hagvaxtar við aukna skattheimtu og umsvif ríkisins, breytt hlutverk hins opinbera undanfarna áratugi og hvernig takast megi á við óhjákvæmilegan niðurskurð ríkisútgjalda. Höfundum er ekkert heilagt í þeim efnum og koma fram með margar nýjar og róttækar hugmyndir um breytingar á velferðarkerfinu, heilsugæslunni, menntakerfinu o.s.frv.

Góð bók fyrir alla áhugamenn um sjálfbæran rekstur hins opinbera og minni afskipti þess af daglegu lífi okkar. Eðlilega er hér einblínt á umsvif ríkisins í Bretlandi, en margar hugmyndir höfunda eigi ekki síður við hér á landi.

Bókina er hægt að fá á amazon.co.uk eða panta beint frá IEA. En á heimasíðu IEA er einnig boðið upp á ókeypis niðurhal á bókinni eða úrdrátt úr henni.

lesa áfram

Há útgjöld ríkisins hamla hagvexti

Ásgeir Ingvarsson, blaðamaður, skrifar athyglisverða grein í Viðskiptablað Morgunblaðsins þann 28. júní 2012 og er greinin hér birt í heild sinni með leyfi höfundar:

Á kolröngum stað á Rahn-kúrfunni

Líklega hafa ekki margir lesendur heyrt um Rahn-kúrfuna, en hana mætti kalla systurkúrfu Laffer-kúrfunnar frægu.

Rahn-kúrfan, kennd við bandaríska hagfræðinginn Richard W. Rahn, skoðar útgjöld ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu og á að sýna að ef útgjöld ríkisins eru úr hófi mikil eða of lítil þá komi það hratt niður á landsframleiðslu.

Rahn vill meina að ríkið þurfi að standa straum af ákveðnum lágmarksútgjöldum til að stuðla að sem mestum og bestum vexti hagkerfisins. Ríkið verði að reka ákveðna innviði, s.s. dómstóla og lögreglu, sem leyfa samfélagi og atvinnulífi að dafna.

Þegar útgjöld ríkisins eru mikið minni en 15% eða meiri en 25% af landsframleiðslu þá verður afleiðingin sú að hagvöxtur verður minni en ella. Of lítil útgjöld og nauðsynlega innviði skortir. Of mikil útgjöld og skattheimta og afskipti eru farin að verða myllusteinn um háls fyrirtækjanna og fólksins í landinu svo dregur úr verðmætasköpun.

Töpum miklu til lengri tíma litið

Fjöldamargar rannsóknir styðja þá niðurstöðu Rahns að ákjósanlegasta stærðin á útgjöldum ríkisins sé á bilinu 15-25% af landsframleiðslu.

Ein þeirra er rannsókn James Gwartney og samstarfsmanna frá árinu 1998, sem gerð var fyrir efnahagsnefnd Bandaríkjaþings. Þar voru skoðuð 23 aðildarríki OECD á tímabilinu 1960-96, og hvaða samband var milli ríkisútgjalda og hagvaxtar. Leiðrétt var fyrir ýmsar breytur sem kynnu að hafa áhrif, s.s. menntunarstig, verndun eignarréttarins og fjárfestingu.

Gwartney og félagar fundu það út að fyrir 10% aukningu i ríkisútgjöldum, sem hlutfall af landsframleiðslu, mátti vænta þess að landsframleiðsla minnkaði um u.þ.b. eitt prósentustig.

Í þeim löndum þar sem ríkisútgjöld voru undir 25% af landsframleiðslu var meðalhagvöxtur 6,6% en þegar útgjöldin voru komin upp í 40-49% af landsframleiðslu mátti ekki vænta nema 2,8% hagvaxtar að meðaltali.

Þessar tölur smellpassa við Ísland, þar sem stærð útgjalda hins opinbera hefur verið að meðaltali 42% af landsframleiðslu síðustu tvo áratugina, og meðalhagvöxtur rétt tæplega 2,6% á sama tímabili.

Mikilvægt er að skilja hvað nokkur prósentustig í hagvexti skipta miklu máli til lengri tíma litið: Löndin A og B byrja með sömu landsframleiðslu, A með stöðugan 2,8% hagvöxt en B með stöðugan 6,6% hagvöxt. Land B er, mælt í landsframleiðslu, orðið tvöfalt ríkara að 11 árum liðnum, en íbúar lands A þurfa að biða í 26 ár eftir sömu bót á lífskjörum.

Það sem meira er, að eftir 26 ár er land B orðið meira en 5 sinnum ríkara en í upphafi. Að aðeins 26 árum liðnum er hlutskipti þess fátæka í landi B orðið svipað og hlutskipti þess efnaða í landi A.

Löngu tímabært er að Íslendingar, og stjórnmálamennirnir okkar þó alveg sérstaklega, hugi að því hvort landið sé ekki á kolröngum stað á Rahn-kúrfunni.

Dýrir eru skattarnir í dag, en að 26 árum liðnum geta þeir hafa reynst miklu dýrari en okkur hafði nokkurntíma grunað.

lesa áfram

top