Tag: ríkisútgjöld

Hagvöxtur og skattaglaðir stjórnmálamenn

Grein þessi eftir Óla Björn Kárason fjallar um inntak erindis Dr. Daniel Mitchell, sem hann flutti þann 16. nóvember 2012, fyrir frumkvæði Rannsóknaseturs um nýsköpun og hagvöxt og Samtaka skattgreiðenda. Greinin birist fyrst í Morgunblaðinu 21. nóvember, en hefur einnig verið birt á vef höfundar, www.t24.is.

 

„Skattaglaðir stjórnmálamenn og fræðimenn hefðu haft gott af því að hlusta á fyrirlestur sem dr. Daniel Mitchell hélt síðastliðinn föstudag um neikvæð áhrif stighækkandi tekjuskatts. Þeir hefðu þá hugsanlega áttað sig betur á neikvæðu samhengi á milli skattheimtu og efnahagslegra framfara. Einhverjir þeirra hefðu jafnvel skilið þær mótsagnir sem fólgnar eru í skattagleðskap ríkisstjórnarinnar.

Í einu orðinu halda hinir skattaglaðværu því fram að hægt sé að hafa áhrif á hegðun almennings og í hinu að skattar hafi lítil eða engin áhrif. Þannig sé rétt að hækka skatta og gjöld á áfengi, tóbak, sykur og aðra óhollustu til að draga úr neyslu og þar með auka velferð og tryggja betra heilsufar þjóðar. Því hærri skattar og gjöld, því minni neysla. En svo snúa glaðværir talsmenn skattheimtunnar við blaðinu og halda því fram að beinir skattar á laun og fyrirtæki hafi lítil eða engin áhrif. Fólk haldi áfram að vinna og afla jafnmikilla (jafnvel meiri) tekna þótt skattar hækki stöðugt. Með öðrum orðum: Hægt sé að draga úr eftirspurn eftir ákveðnum vörum og þjónustu með skattlagningu en skattar á laun og vinnu hafi ekki áhrif.

Mótsögnin ætti að vera öllum augljós, jafnvel hinum skattglöðustu í hópi stjórnmálamanna og fræðimanna.

Enginn skilningur

Enginn skilningur er innan sósíalískrar ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna á samhengi skatta, ríkisútgjalda og hagvaxtar. Skattahækkanir síðustu ára á fyrirtæki og almenning eru byggðar á þeirri trú að ná verði fram einhverju sem kallast „félagslegt réttlæti“. Í reynd hefur „réttlætið“ ekki falist í öðru en að jafna tekjur niður á við í stað þess að auka tækifæri þeirra sem hafa minna á milli handanna til að afla sér meiri tekna.

Innan ríkisstjórnarinnar eru fyrirtæki tortryggð og litið er á vöxt efnahagslífsins, sem er forsenda bættra lífskjara, sem eitthvað af hinu illa. Svandís Svavarsdóttir umhverfisráðherra lýsti því yfir á flokksráðsfundi VG 2010, að kapítalismi, „sem gerir ráð fyrir endalausum hagvexti“, leiði mannkynið til glötunar. Er nema von að ungliði innan VG leggi til „að á Íslandi sé aðeins starfrækt ein matvöruverslun og hún sé á vegum ríkisins“ og þar með verði engin samkeppni, „bara skýrar reglur og lýðræðisleg stjórnun“.

Ekki hefur Árni Páll Árnason, sem sækist eftir að verða leiðtogi Samfylkingarinnar, mikið jákvæðara viðhorf til atvinnulífsins. Á ársfundi ASÍ 2009 talaði Árni Páll sem félagsmálaráðherra um „óforskammaða kapítalista“ og „ginningarfífl stóriðju og útgerðarauðvald“.

Ólína Þorvarðardóttir, samherji Árna Páls í Samfylkingunni, hefur lagt til að lagður verði allt að 80% tekjuskattur á „ofurlaun“. Þar með bauð hún betur en Lilja Mósesdóttir, sem boðaði 60-70% skattþrep á tekjur yfir eina milljón á mánuði. Þá var Lilja enn félagi í VG og Ögmundur Jónasson tók undir hugmyndir hennar.

Skattagleðin kann sér engin takmörk.

Innbyggður hemill

Flestum hagfræðingum hefur verið það lengi ljóst að samhengi er á milli útgjalda ríkisins og hagvaxtar. Útgjöld til að standa undir grunnstoðum samfélagsins auka hagvöxt en gangi hið opinbera of langt í útgjöldum dregur úr hagvexti – samband útgjalda og hagvaxtar verður neikvætt.

Uppbygging skattkerfisins hefur veruleg áhrif á þróun ríkisútgjalda. Á meðan eitt kerfi kallar á síaukna skattheimtu og þar með aukin umsvif ríkisins hamlar annað gegn hækkandi sköttum. Stighækkandi tekjuskattur, þ.e. því hærri tekjur, því hærri hundraðshluta af launum þarf viðkomandi að greiða, er ávísun á aukna skattheimtu og þar með hærri ríkisútgjöld. Það er enginn innbyggður hemill á skattheimtuna og þar með ríkisútgjöldin. Flatur tekjuskattur – ein ákveðin prósenta óháð tekjum – hamlar hins vegar gegn útþenslu ríkisins enda er það pólitískt erfiðara fyrir skattaglaða stjórnmálamenn að hækka skattprósentuna sem allir þurfa að greiða. Þeir ná ekki að reka fleyg á milli skattgreiðenda með sama hætti og þeir geta ef tekjuskattur er stighækkandi. Auk þessa er flatur tekjuskattur ólíklegri til að hafa skaðleg áhrif á efnahagslífið en stighækkandi skattur sem dregur úr löngun einstaklinga til efnahagslegra umsvifa, þar sem afraksturinn verður hlutfallslega æ minni.

Áhrif á hagvöxt

Hvernig staðið er að skattlagningu hefur því bein áhrif á hagvöxt. Flöt, einföld og hófsöm skattlagning hefur jákvæð áhrif á efnahagslífið og hagvöxtur verður meiri en ella. Fyrir Íslendinga skiptir þetta gríðarlega miklu máli. Takist ekki að rífa upp hagvöxt hér á landi munu lífskjör taka litlum breytingum á komandi áratugum. Þannig mun það taka 70 ár að tvöfalda landsframleiðsluna ef hagvöxtur er að meðaltali 1% á ári. Takist okkur hins vegar að tryggja 3% vöxt efnahagslífsins mun það taka tæp 25 ár að tvöfalda íslenska hagkerfið og aðeins 18 ár ef hagvöxtur er að meðaltali 4%.

Af þessu sést hve miklu það skiptir fyrir almenning að hjól atvinnulífsins fari aftur af stað og hagvöxtur nái að festa sig í sessi. Þar skiptir hvert prósentustig gríðarlega miklu. Þetta er spurning um þróun lífskjara hér á landi.”

lesa áfram

Á kostnað komandi kynslóða

Frábær grein eftir Óla Björn Kárason, blaðamann, sem birtist í Morgunblaðinu 1. ágúst 2012, og einnig á vef Óla Björns, T24:

“Gömul kona, sem hafði alla tíð unnið hörðum höndum og komið fjórum börnum til manns, sagði að ekki væri tímabært að gefa upp öndina og var hún þó ánægð en södd lífdaga. Hún þyrfti nokkra mánuði til að leggja örlítið meira fyrir til að eiga fyrir útförinni. Fyrr ætlaði hún ekki að kveðja. Í huga þessarar gömlu heiðurskonu kom ekki til greina að skilja við þennan heim og láta börnin greiða reikninginn.

Við sem höfum fengið að njóta verka hinna eldri verðum að tileinka okkur hugsun gömlu konunnar. Við getum ekki slegið víxla til að reka hið opinbera kerfi og látið börnunum okkar og barnabörnum eftir það erfða verkefni að greiða. Með því rýrum við lífskjör og velferð þeirra sem á eftir koma. Engin kynslóð hefur siðferðilegan rétt á því að velta vanda samtímans yfir á afkomendur. Þess vegna verður að fara í róttæka uppstokkun á rekstri og skipulagi hins opinbera.

Metnaður hverrar kynslóðar hefur staðið til þess að byggja upp samfélagið og búa þannig í haginn fyrir þá sem á eftir koma. Kapp hefur verið lagt á að tryggja afkomendum betra líf og fjölbreyttari tækifæri.

Tækifæri úr greipum

Í kjölfar falls íslenska fjármálakerfisins fékk ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna einstakt tækifæri til þess að beita sér fyrir umfangsmikilli endurskoðun og -skipulagningu hins opinbera. Engin ríkisstjórn í sögu lýðveldisins hefur fengið annað eins ráðrúm til að skera upp ríkiskerfið með það að markmiði að styrkja velferðarkerfið en um leið tryggja að reikningur samtímans verði ekki sendur til barna og barnabarna. Í stað þess að nýta tækifærið ákvað ríkisstjórnin að halda áfram á sömu braut en var neydd til niðurskurðar vegna samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Kannski var ekki við öðru að búast. Það er einfaldara og pólitískt auðveldara að beita hníf niðurskurðar en beita sér fyrir róttækri endurskipulagningu á öllum rekstri hins opinbera. Um leið og hnífnum er brugðið á loft eru gefin loforð um betri tíma – aukin ríkisútgjöld þegar betur árar.

Vandinn í búskap hins opinbera (ríki og sveitarfélaga) er miklu víðtækari en svo að hægt sé að beita niðurskurðarhnífnum og vona síðan það besta í framtíðinni.

Frá árinu 1980 hafa útgjöld hins opinbera nær þrefaldast að raunvirði (mælt á verðvísitölu landsframleiðslu samkvæmt útreikningi Hagstofunnar). Fyrir 32 árum námu útgjöld ríkis og sveitarfélaga um 258 milljörðum króna á verðlagi ársins 2011. Á síðasta ári voru útgjöldin um 751 milljarður króna, þrátt fyrir nokkurn niðurskurð. Árið 1981 var meðalfjöldi Íslendinga rétt liðlega 228 þúsund en á síðasta ári 319 þúsund. Útgjöld á hvern Íslending voru því 1,1 milljón árið 1980 en tæpar 2,4 milljónir króna 2011. Þannig tvöfölduðust útgjöldin að raungildi á hvert einasta mannsbarn.

Ef stjórnmálamenn á Alþingi og í sveitarstjórnum hefðu staðið á bremsunni frá árinu 1980 og haldið raungildi útgjalda á mann óbreyttu hefðu gjöldin verið 390 milljörðum króna lægri á síðasta ári en raun varð á. Þetta jafngildir 4,9 milljónum króna á hverja fjögurra manna fjölskyldu eða liðlega 400 þúsund krónum á mánuði.

Hægt er að færa rök fyrir því að ekki sé óeðlilegt að útgjöld hins opinbera aukist ár frá ári umfram vísitölu landsframleiðslu. En jafnvel með slíkum rökum er með engum hætti hægt að réttlæta þá gríðarlegu hækkun útgjalda sem orðið hefur á síðustu þremur áratugum. Draga verður í efa að margar fjölskyldur telji að þær fái aukna þjónustu og betri frá ríki og sveitarfélögum sem er rúmlega 400 þúsund króna virði á mánuði.

Meginreglan hefur verið sú að útgjöld hins opinbera hafi verið hærri en tekjur eða í 22 ár af 32 frá árinu 1980. Samtals nemur hallinn rúmlega 525 milljörðum króna. Þennan halla verða skattgreiðendur framtíðarinnar að greiða með einum eða öðrum hætti. Í raun er hallinn enn meiri því með skipulegum hætti hafa ýmsar skuldbindingar verið faldar og það sem er verra; skatttekjur framtíðarinnar verið færðar til að standa undir rekstri samtímans líkt og gert var þegar samið var við álfyrirtækin um fyrirframgreiðslu skatta. Þannig er verið að svindla á komandi kynslóðum.

Innleiðum samkeppni

Sú stund er fyrir löngu runnin upp að almenningur átti sig á því að Íslendingar hafa ekki efni á að reka það umfangsmikla kerfi sem byggt hefur verið upp á umliðnum áratugum. Liðlega 300 þúsund manna þjóð hefur ekki efni á því að halda úti 15 sendiráðum eða halda úti fjölmörgum eftirlitsstofnunum, sem eru sumar hverjar a.m.k. í besta falli óþarfar. Íslendingar hafa ekki efni á því að halda úti flókinni og fjölmennri stjórnsýslu en reyna á sama tíma að tryggja gott heilbrigðiskerfi.

Þjóð sem telur sig neydda til að skera niður í löggæslu hefur ekki efni á því að reka forsætisráðuneyti sem kostar 1,2 milljarða króna á ári. Draga verður í efa að réttlætanlegt sé að greiða liðlega 400 milljónir í laun til listamanna, sem flestir eru fullfrískir, á sama tíma og menntastofnanir líða skort og nemendur þurfa að taka afleiðingunum. Sú spurning vaknar hvort ekki sé hægt að reka velferðarráðuneytið fyrir lægri fjárhæð en 920 milljónir á sama tíma og heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni þurfa að sæta stórkostlegum niðurskurði. Varla munu himinn og jörð farast þótt tekið sé til hendinni í umhverfisráðuneytinu sem kostar í heild 8,5 milljarða og þar af 327 milljónir vegna rekstrar aðalskrifstofu. Getur verið að eitthvað sé að í forgangsröðun þegar ekki er hægt að endurnýja lífsnauðsynleg tæki á sjúkrahúsum en talið er rétt að reka Umhverfisstofnun fyrir 922 milljónir króna?

Þannig verður að fara í gegnum hvern einasta útgjaldalið, hverja einustu stofnun og hvert ráðuneyti. Spyrja verður gagnrýnna spurninga. Ekki aðeins hvort landsmenn hafi efni á standa undir kostnaði heldur ekki síður hvort hægt sé að réttlæta útgjöldin. Hið sama á við um sveitarfélögin.

En það þarf fleira að koma til. Með skipulegum hætti á að innleiða samkeppni innan hins opinbera, þar sem því verður komið við. Gera verður greinarmun á því hver veitir þjónustuna og hver greiðir fyrir hana. Það er skynsamlegt fyrir þann sem greiðir að efna til samkeppni milli þeirra sem hafa áhuga á að veita þjónustuna, hvort heldur um er að ræða heilbrigðisþjónustu eða rekstur menntastofnana. Slík samkeppni tryggir að öðru jöfnu lægra verð. Fátt er betra fyrir þann sem nýtir sér þjónustuna en að keppt sé um viðskiptin – að fleiri en einn og fleiri en tveir berjist um að fá viðkomandi í viðskipti. Þjónustan verður betri og nær því að uppfylla þær þarfir sem fyrir hendi eru með ódýrari hætti en áður. Við höfum reynsluna úr heilsugæslunni sem rennir stoðum undir þessa fullyrðingu.

Þeir sem veljast til setu í sveitarstjórnum eða á Alþingi eru trúnaðarmenn almennings – gæslumenn sameiginlegra fjármuna landsmanna. Þeim ber því að gæta aðhalds og verja fjármunum af skynsemi. Þeir eiga að gera allt til að koma í veg fyrir að eyðsla samtímans kalli á aukna skattheimtu og lakari lífskjör í framtíðinni. Metnaðurinn á að vera sá að byggja upp og búa í haginn fyrir komandi kynslóðir en skilja ekki eftir reikninginn. Þess vegna eiga stjórnmálamenn samtímans að strengja sameiginlegt eitt heit: Okkar arfleifð verður aldrei sú að hafa veðsett framtíð afkomenda okkar.”

lesa áfram

Há útgjöld ríkisins hamla hagvexti

Ásgeir Ingvarsson, blaðamaður, skrifar athyglisverða grein í Viðskiptablað Morgunblaðsins þann 28. júní 2012 og er greinin hér birt í heild sinni með leyfi höfundar:

Á kolröngum stað á Rahn-kúrfunni

Líklega hafa ekki margir lesendur heyrt um Rahn-kúrfuna, en hana mætti kalla systurkúrfu Laffer-kúrfunnar frægu.

Rahn-kúrfan, kennd við bandaríska hagfræðinginn Richard W. Rahn, skoðar útgjöld ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu og á að sýna að ef útgjöld ríkisins eru úr hófi mikil eða of lítil þá komi það hratt niður á landsframleiðslu.

Rahn vill meina að ríkið þurfi að standa straum af ákveðnum lágmarksútgjöldum til að stuðla að sem mestum og bestum vexti hagkerfisins. Ríkið verði að reka ákveðna innviði, s.s. dómstóla og lögreglu, sem leyfa samfélagi og atvinnulífi að dafna.

Þegar útgjöld ríkisins eru mikið minni en 15% eða meiri en 25% af landsframleiðslu þá verður afleiðingin sú að hagvöxtur verður minni en ella. Of lítil útgjöld og nauðsynlega innviði skortir. Of mikil útgjöld og skattheimta og afskipti eru farin að verða myllusteinn um háls fyrirtækjanna og fólksins í landinu svo dregur úr verðmætasköpun.

Töpum miklu til lengri tíma litið

Fjöldamargar rannsóknir styðja þá niðurstöðu Rahns að ákjósanlegasta stærðin á útgjöldum ríkisins sé á bilinu 15-25% af landsframleiðslu.

Ein þeirra er rannsókn James Gwartney og samstarfsmanna frá árinu 1998, sem gerð var fyrir efnahagsnefnd Bandaríkjaþings. Þar voru skoðuð 23 aðildarríki OECD á tímabilinu 1960-96, og hvaða samband var milli ríkisútgjalda og hagvaxtar. Leiðrétt var fyrir ýmsar breytur sem kynnu að hafa áhrif, s.s. menntunarstig, verndun eignarréttarins og fjárfestingu.

Gwartney og félagar fundu það út að fyrir 10% aukningu i ríkisútgjöldum, sem hlutfall af landsframleiðslu, mátti vænta þess að landsframleiðsla minnkaði um u.þ.b. eitt prósentustig.

Í þeim löndum þar sem ríkisútgjöld voru undir 25% af landsframleiðslu var meðalhagvöxtur 6,6% en þegar útgjöldin voru komin upp í 40-49% af landsframleiðslu mátti ekki vænta nema 2,8% hagvaxtar að meðaltali.

Þessar tölur smellpassa við Ísland, þar sem stærð útgjalda hins opinbera hefur verið að meðaltali 42% af landsframleiðslu síðustu tvo áratugina, og meðalhagvöxtur rétt tæplega 2,6% á sama tímabili.

Mikilvægt er að skilja hvað nokkur prósentustig í hagvexti skipta miklu máli til lengri tíma litið: Löndin A og B byrja með sömu landsframleiðslu, A með stöðugan 2,8% hagvöxt en B með stöðugan 6,6% hagvöxt. Land B er, mælt í landsframleiðslu, orðið tvöfalt ríkara að 11 árum liðnum, en íbúar lands A þurfa að biða í 26 ár eftir sömu bót á lífskjörum.

Það sem meira er, að eftir 26 ár er land B orðið meira en 5 sinnum ríkara en í upphafi. Að aðeins 26 árum liðnum er hlutskipti þess fátæka í landi B orðið svipað og hlutskipti þess efnaða í landi A.

Löngu tímabært er að Íslendingar, og stjórnmálamennirnir okkar þó alveg sérstaklega, hugi að því hvort landið sé ekki á kolröngum stað á Rahn-kúrfunni.

Dýrir eru skattarnir í dag, en að 26 árum liðnum geta þeir hafa reynst miklu dýrari en okkur hafði nokkurntíma grunað.

lesa áfram

top