Tag: velferðarkerfi

Á kostnað komandi kynslóða

Frábær grein eftir Óla Björn Kárason, blaðamann, sem birtist í Morgunblaðinu 1. ágúst 2012, og einnig á vef Óla Björns, T24:

“Gömul kona, sem hafði alla tíð unnið hörðum höndum og komið fjórum börnum til manns, sagði að ekki væri tímabært að gefa upp öndina og var hún þó ánægð en södd lífdaga. Hún þyrfti nokkra mánuði til að leggja örlítið meira fyrir til að eiga fyrir útförinni. Fyrr ætlaði hún ekki að kveðja. Í huga þessarar gömlu heiðurskonu kom ekki til greina að skilja við þennan heim og láta börnin greiða reikninginn.

Við sem höfum fengið að njóta verka hinna eldri verðum að tileinka okkur hugsun gömlu konunnar. Við getum ekki slegið víxla til að reka hið opinbera kerfi og látið börnunum okkar og barnabörnum eftir það erfða verkefni að greiða. Með því rýrum við lífskjör og velferð þeirra sem á eftir koma. Engin kynslóð hefur siðferðilegan rétt á því að velta vanda samtímans yfir á afkomendur. Þess vegna verður að fara í róttæka uppstokkun á rekstri og skipulagi hins opinbera.

Metnaður hverrar kynslóðar hefur staðið til þess að byggja upp samfélagið og búa þannig í haginn fyrir þá sem á eftir koma. Kapp hefur verið lagt á að tryggja afkomendum betra líf og fjölbreyttari tækifæri.

Tækifæri úr greipum

Í kjölfar falls íslenska fjármálakerfisins fékk ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna einstakt tækifæri til þess að beita sér fyrir umfangsmikilli endurskoðun og -skipulagningu hins opinbera. Engin ríkisstjórn í sögu lýðveldisins hefur fengið annað eins ráðrúm til að skera upp ríkiskerfið með það að markmiði að styrkja velferðarkerfið en um leið tryggja að reikningur samtímans verði ekki sendur til barna og barnabarna. Í stað þess að nýta tækifærið ákvað ríkisstjórnin að halda áfram á sömu braut en var neydd til niðurskurðar vegna samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Kannski var ekki við öðru að búast. Það er einfaldara og pólitískt auðveldara að beita hníf niðurskurðar en beita sér fyrir róttækri endurskipulagningu á öllum rekstri hins opinbera. Um leið og hnífnum er brugðið á loft eru gefin loforð um betri tíma – aukin ríkisútgjöld þegar betur árar.

Vandinn í búskap hins opinbera (ríki og sveitarfélaga) er miklu víðtækari en svo að hægt sé að beita niðurskurðarhnífnum og vona síðan það besta í framtíðinni.

Frá árinu 1980 hafa útgjöld hins opinbera nær þrefaldast að raunvirði (mælt á verðvísitölu landsframleiðslu samkvæmt útreikningi Hagstofunnar). Fyrir 32 árum námu útgjöld ríkis og sveitarfélaga um 258 milljörðum króna á verðlagi ársins 2011. Á síðasta ári voru útgjöldin um 751 milljarður króna, þrátt fyrir nokkurn niðurskurð. Árið 1981 var meðalfjöldi Íslendinga rétt liðlega 228 þúsund en á síðasta ári 319 þúsund. Útgjöld á hvern Íslending voru því 1,1 milljón árið 1980 en tæpar 2,4 milljónir króna 2011. Þannig tvöfölduðust útgjöldin að raungildi á hvert einasta mannsbarn.

Ef stjórnmálamenn á Alþingi og í sveitarstjórnum hefðu staðið á bremsunni frá árinu 1980 og haldið raungildi útgjalda á mann óbreyttu hefðu gjöldin verið 390 milljörðum króna lægri á síðasta ári en raun varð á. Þetta jafngildir 4,9 milljónum króna á hverja fjögurra manna fjölskyldu eða liðlega 400 þúsund krónum á mánuði.

Hægt er að færa rök fyrir því að ekki sé óeðlilegt að útgjöld hins opinbera aukist ár frá ári umfram vísitölu landsframleiðslu. En jafnvel með slíkum rökum er með engum hætti hægt að réttlæta þá gríðarlegu hækkun útgjalda sem orðið hefur á síðustu þremur áratugum. Draga verður í efa að margar fjölskyldur telji að þær fái aukna þjónustu og betri frá ríki og sveitarfélögum sem er rúmlega 400 þúsund króna virði á mánuði.

Meginreglan hefur verið sú að útgjöld hins opinbera hafi verið hærri en tekjur eða í 22 ár af 32 frá árinu 1980. Samtals nemur hallinn rúmlega 525 milljörðum króna. Þennan halla verða skattgreiðendur framtíðarinnar að greiða með einum eða öðrum hætti. Í raun er hallinn enn meiri því með skipulegum hætti hafa ýmsar skuldbindingar verið faldar og það sem er verra; skatttekjur framtíðarinnar verið færðar til að standa undir rekstri samtímans líkt og gert var þegar samið var við álfyrirtækin um fyrirframgreiðslu skatta. Þannig er verið að svindla á komandi kynslóðum.

Innleiðum samkeppni

Sú stund er fyrir löngu runnin upp að almenningur átti sig á því að Íslendingar hafa ekki efni á að reka það umfangsmikla kerfi sem byggt hefur verið upp á umliðnum áratugum. Liðlega 300 þúsund manna þjóð hefur ekki efni á því að halda úti 15 sendiráðum eða halda úti fjölmörgum eftirlitsstofnunum, sem eru sumar hverjar a.m.k. í besta falli óþarfar. Íslendingar hafa ekki efni á því að halda úti flókinni og fjölmennri stjórnsýslu en reyna á sama tíma að tryggja gott heilbrigðiskerfi.

Þjóð sem telur sig neydda til að skera niður í löggæslu hefur ekki efni á því að reka forsætisráðuneyti sem kostar 1,2 milljarða króna á ári. Draga verður í efa að réttlætanlegt sé að greiða liðlega 400 milljónir í laun til listamanna, sem flestir eru fullfrískir, á sama tíma og menntastofnanir líða skort og nemendur þurfa að taka afleiðingunum. Sú spurning vaknar hvort ekki sé hægt að reka velferðarráðuneytið fyrir lægri fjárhæð en 920 milljónir á sama tíma og heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni þurfa að sæta stórkostlegum niðurskurði. Varla munu himinn og jörð farast þótt tekið sé til hendinni í umhverfisráðuneytinu sem kostar í heild 8,5 milljarða og þar af 327 milljónir vegna rekstrar aðalskrifstofu. Getur verið að eitthvað sé að í forgangsröðun þegar ekki er hægt að endurnýja lífsnauðsynleg tæki á sjúkrahúsum en talið er rétt að reka Umhverfisstofnun fyrir 922 milljónir króna?

Þannig verður að fara í gegnum hvern einasta útgjaldalið, hverja einustu stofnun og hvert ráðuneyti. Spyrja verður gagnrýnna spurninga. Ekki aðeins hvort landsmenn hafi efni á standa undir kostnaði heldur ekki síður hvort hægt sé að réttlæta útgjöldin. Hið sama á við um sveitarfélögin.

En það þarf fleira að koma til. Með skipulegum hætti á að innleiða samkeppni innan hins opinbera, þar sem því verður komið við. Gera verður greinarmun á því hver veitir þjónustuna og hver greiðir fyrir hana. Það er skynsamlegt fyrir þann sem greiðir að efna til samkeppni milli þeirra sem hafa áhuga á að veita þjónustuna, hvort heldur um er að ræða heilbrigðisþjónustu eða rekstur menntastofnana. Slík samkeppni tryggir að öðru jöfnu lægra verð. Fátt er betra fyrir þann sem nýtir sér þjónustuna en að keppt sé um viðskiptin – að fleiri en einn og fleiri en tveir berjist um að fá viðkomandi í viðskipti. Þjónustan verður betri og nær því að uppfylla þær þarfir sem fyrir hendi eru með ódýrari hætti en áður. Við höfum reynsluna úr heilsugæslunni sem rennir stoðum undir þessa fullyrðingu.

Þeir sem veljast til setu í sveitarstjórnum eða á Alþingi eru trúnaðarmenn almennings – gæslumenn sameiginlegra fjármuna landsmanna. Þeim ber því að gæta aðhalds og verja fjármunum af skynsemi. Þeir eiga að gera allt til að koma í veg fyrir að eyðsla samtímans kalli á aukna skattheimtu og lakari lífskjör í framtíðinni. Metnaðurinn á að vera sá að byggja upp og búa í haginn fyrir komandi kynslóðir en skilja ekki eftir reikninginn. Þess vegna eiga stjórnmálamenn samtímans að strengja sameiginlegt eitt heit: Okkar arfleifð verður aldrei sú að hafa veðsett framtíð afkomenda okkar.”

lesa áfram

Vörn velferðarkerfsins er uppstokkun í ríkisrekstri

Grein þessi eftir Óla Björn Kárason birtist fyrst í Morgunblaðinu 25. júlí 2012, og má einnig finna á vef Óla www.t24.is:

Í hugum margra stjórnmálamanna er hægt að sinna verkefnum og leysa flest vandamál með því að auka framlög úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Rökin eru sótt í kistu fræðimanna sem mæla velferð þjóðfélaga út frá því hversu stórum hluta landsframleiðslu er varið af hinu opinbera í heilbrigðis- og menntakerfið, í eftirlitsstofnanir og umhverfisvernd, í opinbera stjórnsýslu eða aðra samneyslu. Því stærri hluti sem rennur í gegnum hið opinbera því meiri er velferðin, samkvæmt hugmyndafræði þessara fræðimanna.

Stjórnmálamenn sem hafa tekið ástfóstri við hugmyndirnar hafa ekki sérstakar áhyggjur af því hvernig opinberum fjármunum er varið enda stendur áhugi þeirra til þess að auka útgjöld en ekki draga úr þeim. Kannski er það þess vegna sem þeir sjá ekkert óeðlilegt við að afgreiða fjáraukalög sem eiga sér enga stoð í raunveruleikanum. Á síðasta ári nam halli á ríkissjóði 89,4 milljörðum króna eða liðlega 52 milljörðum króna hærri fjárhæð en samþykkt fjárlög gerðu ráð fyrir. Liðlega 10 mánuðir voru liðnir af árinu þegar Alþingi afgreiddi fjáraukalög fyrir árið 2011. Þá var reiknað með að hallinn yrði „aðeins” 46,4 milljarðar króna. Aðeins nokkrum vikum fyrir lok ársins var fjármálastjórn ríkisins ekki betri en svo að halli ríkissjóðs var vanmetinn um liðlega 42 milljarða króna.

Fjármálaráðherra lætur eins og ekkert sé eðlilegra en að afgreiða lánsfjárlög vísvitandi með tugmilljarða skekkju. Í viðtali við fréttastofu ríkisins sagði ráðherrann að það hafi verið „samdóma álit manna að setja ekki inn ákveðna upphæð“ þar sem ekki hafi verið vitað hversu hár reikningurinn vegna SpKef yrði. Skattgreiðendur hafa ríka ástæðu til að hafa áhyggjur af fjármálastjórn ríkisins, þegar fjármálaráðherra telur réttlætanlegt að samþykkja fjáraukalög með þeirri vissu að þau séu röng. Hvað kemur í veg fyrir að slíkur ráðherra leggi fram og berjist fyrir samþykkt fjárlagafrumvarps sem byggir á röngum forsendum, feluleik og vanáætlunum, ekki síst á kosningaári?

Reikningur framtíðarinnar

Það er óskiljanlegt hvernig fjármálaráðherra treystir sér til þess að fullyrða að aukinn vaxtakostnaður samfara hækkandi skuldum ríkissjóðs hafi ekki áhrif á fjárlög. Engum fjármálaráðherra hefur áður komið til hugar að halda slíku fram. Á liðnu ári námu lántökur ríkissjóðs nær 160 milljörðum króna umfram afborganir og þar af voru rúmlega 84 milljarðar erlend lán. Ríkisstjórninni hefur því ekki tekist að stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs né koma í veg fyrir hækkandi vaxtakostnað á komandi árum (þó fjármagnskostnaði ríkisins sé haldið niðri með gjaldeyrishöftum). Og gatið hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins heldur áfram að stækka. Hækkandi lífeyrisskuldbindingar, aukin skuldasöfnun og hærri vaxtakostnaður, eru ekki annað en reikningur til framtíðar. Sá reikningur verður ekki greiddur nema með hærri sköttum og/eða niðurskurði í opinberri þjónustu.

Gríðarlegur hallarekstur ríkissjóðs eru alvarleg tíðindi fyrir komandi kynslóðir, líkt og Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, hefur réttilega haldið fram. Hann hefur bent á að umsvifum ríkisins sé haldið uppi með hallarekstri og það sé gríðarlegt ábyrgðarleysi að bregðast ekki við með því að skera niður í rekstri ríkisins. Þessi ummæli hafa vakið hörð viðbrögð hjá varðmönnum ríkisstjórnarinnar og talsmönnum þess að velferð skuli mæld á stiku ríkisútgjalda sem hlutfall af landsframleiðslu. Slíkir menn vilja ekki horfast í augu við undirliggjandi vanda. Þeir gleðjast miklu fremur yfir því að skattbyrði þeirra sem lægri hafa launin hafi minnkað, – engu skiptir þó bagginn hafi orðið léttari vegna lækkandi launa. Það skiptir ekki máli þar sem skattbyrði hinna hærri launuðu hefur aukist sem þó hefur skilað ríkissjóði lægri skatttekjum. Velferðin er einnig mæld í auknum jöfnuði, þar sem allir eru verr settir en áður.

Fátt kemur í veg fyrir það að ríkisstjórnarflokkarnir afgreiði fjárlög fyrir komandi ár með óskhyggju að leiðarljósi, sjálfsblekkingum og villandi upplýsingum. Þingmenn og ráðherrar sem sjá ekkert athugavert við að samþykkja fjáraukalög, sem þeir vita að eru röng, munu aldrei standast þá freistingu að berja í gegn falleg kosningafjárlög sem eiga sér litla stoð í raunveruleikanum.

Stöðva verður blæðinguna

Að loknum kosningum mun ný ríkisstjórn taka við völdum og hennar bíða mörg og erfið verkefni. Koma verður böndum á ríkisfjármálin og stöðva blæðinguna. Þar eru tvær leiðir. Annars vegar að auka tekjurnar með því að örva atvinnulífið – hleypa nýju súrefni inn í fyrirtækin með lægri sköttum, afnámi gjaldeyrishafta og einfaldara regluverki. Og hins vegar með því að skera niður í rekstri ríkisins samhliða því að endurskipuleggja reksturinn frá grunni.

Stjórnmálamenn hafa axlað þá ábyrgð að skilgreina hlutverk ríkisins á hverjum tíma og marka því verkefni. Þó að of djúpt sé tekið í árinni að halda því fram að þeir hafi ekki staðið undir ábyrgðinni, þar sem vel flestir stjórnmálaflokkar hafa með einum eða öðrum hætti ákveðna stefnu, er engu að síður ljóst að þeir hafa í mörgu litið framhjá stefnunni sem haldið er að kjósendum. Þetta á ekki síst við um þá sem hafa barist gegn auknum umsvifum hins opinbera. Þeir hafa með samningum þurft að gefa eftir í stefnumálum sínum í samstarfi við aðra flokka. Auk þess eru talsmenn takmarkaðra ríkisafskipta oft veikir fyrir þegar kemur að úthlutun fjármuna til kjördæma þeirra eða til eigin hugðarefna.

Vörn fyrir velferðarkerfið

Óhætt er að fullyrða að almenn samstaða sé um það hér á landi að  ríkið haldi ekki aðeins uppi lögum og reglu og tryggi varnir landsins, heldur tryggi einnig að börn og unglingar hljóti almenna góða menntun, sjúklingum sé veitt góð aðhlynning og síðast en ekki síst að þeim sem minna mega sín sé hjálpað til sjálfshjálpar, tryggi að þeir sem ekki geta, hafi til hnífs og skeiðar með mannlegri reisn.

Ágreiningurinn snýr fremur að því hvernig þessum verkefnum er best sinnt. Útgjaldasinnar mega ekki til þess hugsa að róttæk uppstokkun verði gerð á skipulagi ríkisins. Allt tal um hagræðingu og uppskurð ríkisrekstrar er eitur í beinum útgjaldasinna. Þess vegna er farið af hörku í formann Sjálfstæðisflokksins.

Það væri hins vegar fullkomið ábyrgðarleysi af hálfu formanns Sjálfstæðisflokksins að benda ekki á að í óefni stefnir í fjárhag ríkisins. Verði haldið áfram á sömu braut mun velferðarkerfið stöðvast af sjálfu sér. Uppstokkun í ríkisrekstrinum er því varnaraðgerð fyrir velferðarkerfi samtímans um leið og hagsmunir komandi kynslóða eru varðir.

lesa áfram

Ný bók um ríkisfjármál og skatta

IEA hefur gefið út bókina Sharper Axes, Lower Taxes eða Big Stepa to a Smaller State, sem útleggja mætti sem Stærri skref að minna ríki. Bókin er greinasafn frá 11 fræðimönnum sem ritstýrt er af Philip Booth. Höfundar fjalla um tengsl hagvaxtar við aukna skattheimtu og umsvif ríkisins, breytt hlutverk hins opinbera undanfarna áratugi og hvernig takast megi á við óhjákvæmilegan niðurskurð ríkisútgjalda. Höfundum er ekkert heilagt í þeim efnum og koma fram með margar nýjar og róttækar hugmyndir um breytingar á velferðarkerfinu, heilsugæslunni, menntakerfinu o.s.frv.

Góð bók fyrir alla áhugamenn um sjálfbæran rekstur hins opinbera og minni afskipti þess af daglegu lífi okkar. Eðlilega er hér einblínt á umsvif ríkisins í Bretlandi, en margar hugmyndir höfunda eigi ekki síður við hér á landi.

Bókina er hægt að fá á amazon.co.uk eða panta beint frá IEA. En á heimasíðu IEA er einnig boðið upp á ókeypis niðurhal á bókinni eða úrdrátt úr henni.

lesa áfram

top