Í Morgunblaðinu í dag birtist meðfylgjandi grein, en skýringar á forsendum útreikninga má sjá hér að neðan.
Skýringar á forsendum útreikninga[1]
Hver eru áhrif íbúa af erlendum uppruna á kostnað íslenska velferðarkerfisins? Í þessari greiningu er reynt að áætla slíkan kostnað með tilliti til sex bótaflokka: elli-, örorku-, endurhæfingar- og barnalífeyris, atvinnuleysis- og barnabóta og fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Forsendur útreikninganna er raktar hér að neðan.
- Ellilífeyrir
Samkvæmt svari félags- og húsnæðismálaráðherra við fyrirspurn Rósu Guðbjartsdóttur (D) á Alþingi var 1.724 einstaklingum af erlendum uppruna greiddur ellilífeyrir frá Tryggingarstofnun ríkisins (TR) á árinu 2025. Í töflu 1 eru sýndar fjórar sviðsmyndir á útreikningi ellilífeyris eftir skatt fyrir íbúa af erlendum uppruna byggðar á eftirfarandi forsendum: einstaklingur 67 ára eða eldri (án barna); starfsferill á vinnumarkaði á bilinu 10 til 40 ár; lífeyrissjóðstekjur (innlendar eða erlendar) á bilinu 0 til 300 þús. kr. á mánuði; fullnýtt skattkort TR; og hvorki atvinnu-, fjármagns- eða aðrar tekjur né skattskyldar bætur frá sveitarfélögum.
Miðað við meðaltal þeirra fjögurra sviðsmynda sem sýndar eru í töflu 1 og ofangreindar forsendur er áætlað að mánaðarleg greiðsla TR til ellilífeyrisþega af erlendum uppruna hafi verið 225 þús. kr., eða 2.7 milljónir kr. fyrir allt árið og heildarkostnaður ríkissjóðs rúmir 4.7 milljarðar kr.
Tafla 1 Ellilífeyri íbúa af erlendum uppruna miðað við starfsaldur og lífeyristekjur
| Lífeyristekjur | Starfsaldur á vinnumarkaði | ||||
| 0 ár | 10 ár | 20 ár | 30 ár | 40 ár | |
| Engar (0) | 4.534.335 | 4.534.335 | 3.699.577 | 2.772.067 | 1.472.652 |
| 100 þús. kr. á mánuði | 4.200.831 | 4.200.831 | 3.457.559 | 2.575.805 | 1.349.230 |
| 200 þús. kr. á mánuði | 3.675.423 | 3.675.423 | 3.067.415 | 2.575.805 | 1.349.230 |
| 300 þús. kr. á mánuði | 3.150.027 | 3.150.027 | 2.656.919 | 1.833.665 | 960.490 |
- Örorku- og endurhæfingarlífeyrir
Samkvæmt svari félags- og húsnæðismálaráðherra við fyrirspurn Rósu Guðbjartsdóttur (D) á Alþingi var 2.539 einstaklingum af erlendum uppruna greiddur örorku- eða endurhæfingarlífeyrir frá TR á árinu 2025. Samkvæmt hinu nýja kerfi, sem tók gildi í september síðastliðnum, geta mánaðarlegar greiðslur örorkulífeyris ásamt heimilisuppbót numið um 509 þús. kr. ef öll skilyrði eru uppfyllt. Sú fjárhæð er hærri en lægstu laun samkvæmt kjarasamningum. Í fjárlögum fyrir árið 2025 er framlag ríkissjóðs til þessa málefnasviðs 113 milljarðar kr. og í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2026 er það 133 milljarðar kr. en það tekur mið af hinu nýja örorkukerfi, og meðaltalið er 123 milljarðar kr. Á árinu 2025 fengu liðlega 29 þúsund einstaklingar greiddan örorku- eða endurhæfingarlífeyri þannig að meðalgreiðsla á mánuði hefur verið um 354 þúsund kr. og áætlaður heildarkostnaður ríkissjóðs vegna íbúa af erlendum uppruna um 11 milljarðar kr.
- Barnalífeyrir
Samkvæmt svari félags- og húsnæðismálaráðherra við fyrirspurn Rósu Guðbjartsdóttur (D) á Alþingi fengu 1.751 einstaklingar af erlendum uppruna greiddan barnalífeyri vegna 2.249 barna frá TR árið 2025. Barnalífeyrir er rúmlega 50 þús. kr. á mánuði og áætlaður heildarkostnaður ríkissjóðs á árinu 2025 er um 1.4 milljarðar kr. Rétt er að geta þess að séu báðir foreldrar á örorku öðlast hvor einstaklingur rétt til barnalífeyris og því kann heildarfjöldi barnalífeyrisþega að vera hærri en ofangreind tala gefur til kynna.
- Atvinnuleysisbætur
Samkvæmt gögnum Vinnumálastofnunar voru að meðaltali 7.551 einstaklingar á atvinnuleysiskrá á mánuði að meðaltali árið 2024 en 8.454 árið 2025. Hlutfall íbúa af erlendum uppruna í þessum hópi var 59 prósent árið 2024 og 62 prósent árið 2025. Á árinu 2024 námu greiðslur atvinnuleysisbóta alls rúmlega 44 milljörðum kr. samkvæmt ríkisreikningi og meðalgreiðslu hvers einstaklings á mánuði um 485 þús. kr. Einstaklingum á atvinnuleysisskrá fjölgaði um 12 prósent á árinu 2025 þannig að heildarkostnaður ríkissjóðs er áætlaður um 50 milljarðar kr. Þar sem meðallaun Íslendinga eru almennt hærri en íbúa af erlendum uppruna er áætlað að hlutur síðarnefnda hópsins nemi um helmingi heildarkostnaðar ríkissjóðs vegna atvinnuleysisbóta, eða um 25 milljörðum kr. árið 2025. Áætlaður meðalkostnaður á hvern einstakling af erlendum uppruna á mánuði á árinu 2025 er 450 þúsund kr.
- Barnabætur
Barnabætur námu 15 milljörðum kr. á árinu 2024 samkvæmt ríkisreikningi. Samkvæmt svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn Birgis Þórarinssonar (D) á Alþingi (2023-2024 löggjafarþingi) kom fram að alls fengu 55.800 einstaklingar greiddar barnabætur við skattaálagningu 2023 og um 20 prósent af þeim fjölda voru íbúar af erlendum uppruna. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2025 er gert ráð fyrir að kostnaður ríkissjóðs af barnabótum verði 21 milljarður kr. (málaflokkur 29.10). Hlutur íbúa af erlendum uppruna af þeirri fjárhæð er áætlaður 4.5 milljarðar kr., meðal annars vegna lægri tekna og fleiri barna.
- Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga
Samkvæmt svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn Birgis Þórarinssonar (D) á Alþingi (2023-2024 löggjafarþingi) nam fjárhagsaðstoð sveitarfélaga vegna íbúa af erlendum uppruna við skattálagningu 2023 vegna tekna á árinu 2022, um 3 milljörðum kr. Hlutfallsleg skipting þeirrar fjárhagsaðstoðar eftir uppruna var eftirfarandi: Úkraína (30%), Venesúela (19%), Pólland (7%), Palestína (6%), Sýrland (6%), Írak (5%), Afghanistan (4%), Sómalía (3%), Litháen (3%), Rúmenía (2%), Íran (2%), Nígería (2%), önnur ríki (11%). Reykjavíkurborg áætlar að greiða rúmlega 3.8 milljarða kr. í fjárhagsaðstoð og tæpan 1.8 milljarð kr. í húsnæðisaðstoð á árinu 2025 samkvæmt fjárhagsáætlun fyrir árið 2026. Um 61 prósent þeirra sem þáðu fjárhagsaðstoð borgarinnar á árinu 2024 voru íbúar af erlendum uppruna en þetta hlutfall var 6 prósent árið 2007, samkvæmt tölfræði velferðarsviðs. Hafnarfjörður greiddi rúmar 500 milljónir í fjárhagsaðstoð til íbúa af erlendum uppruna á árinu 2025. Fjárhags- og húsnæðisaðstoð allra sveitarfélaga landsins til íbúa af erlendum uppruna er áætluð að hafa numið um 4.5 milljörðum kr. á árinu 2025.
- Áætlaður kostnaður vegna velferðarþjónustu við íbúa frá 3 löndum
Nokkur ríki í Mið-Austurlöndum skera sig úr hvað varðar mikla þátttöku í íslenska velferðarkerfinu. Í janúar á þessu ári voru t.d. 33, 25 og 19 prósent af íbúum frá Palestínu, Írak og Sýrlandi, á aldrinum 20-69 ára annaðhvort á örorku- eða endurhæfingarlífeyri eða atvinnuleysisbótum.
Í lok 2025 voru 19 prósent karla, 16 prósent kvenna, eða 18 prósent allra íbúa frá Palestínu, á aldrinum 20-69 ára, á örorku- eða endurhæfingarlífeyri. Nærri fimmtungur íbúa frá Palestínu á vinnualdri er því á örorku þrátt fyrir að nánast allir hafi sest að hér á landi á síðustu fimm árum. Íbúar frá Palestínu voru 42 í janúar 2020 en voru orðnir 713 í janúar 2025 ef miðað er við upprunaland. Tala þeirra var hins vegar 795 ef miðað er við ríkisfang, þannig að 82 börn palentískra foreldra hafa fæðst hér á landi á þessu tímabili. Hjá íbúum frá Írak og Sýrlandi var örorkuhlutfall íbúa á vinnualdri í lok síðasta árs 15 og 13 prósent. Íbúar frá Palestínu, Írak og Sýrlandi voru einnig á meðal þeirra 8 þjóðerna sem fengu 80 prósent af allri félagsaðstoð sveitarfélaganna á skattárinu 2023.
Á árinu 2025 voru 57,37 og 33 einstaklingar að meðaltali á atvinnuleysisskrá á mánuði frá Palestínu, Sýrlandi og Írak samkvæmt gögnum frá Vinnumálastofnun. Í töflu 2 eru samanlögð útgjöld ríkissjóðs og sveitarfélaga vegna velferðarþjónustu við íbúa frá Palestínu, Sýrlandi og Írak áætluð um 3 milljarðar kr. á árinu 2025. Sú upphæð jafngildir um 6 prósent af áætluðum heildarkostnaði ríkis og sveitarfélaga vegna velferðarþjónustu við alla íbúa af erlendum uppruna á árinu 2025 (51 milljarðar kr.). Sennilega nemur þessi upphæð aðeins um þriðjungi af heildarútgjöldum ríkissjóðs vegna íbúa frá þessum þremur ríkjum á árinu.
Á árinu 2025 voru 438, 615 og 342 einstaklingar frá Palestínu, Sýrlandi og Írak á vinnualdri (20-69 ára) hér á landi. Áætluð meðalútgjöld vegna velferðarmála á einstaklinga á vinnualdri á árinu 2025 eru því: 2.43 milljónir kr. (Palestína), 1.55 milljónir kr. (Sýrland) og 2.69 milljónir kr. (Írak).
Tafla 2 Áætlaður kostnaður vegna velferðarþjónustu við íbúa frá 3 löndum á árinu 2025
| Palestína | Sýrland | Írak | |
| Ellilífeyrir (67 ára+) | Karlar (5), konur (6); áætlaður kostnaður: 30 milljónir kr. | Karlar (2), konur (6); áætlaður kostnaður: 22 milljónir kr. | Karlar (5), konur (3); áætlaður kostnaður: 22 milljónir kr. |
| Örorku- og endurhæfingarlífeyrir | Karlar (56), konur (22); áætlaður kostnaður: 331 milljónir kr. | Karlar (40), konur (39); áætlaður kostnaður: 336 milljónir kr. | Karlar (50), konur (50); áætlaður kostnaður: 425 milljónir kr. |
| Barnalífeyrir | Karlar (34), Konur (27), börn (123); áætlaður kostnaður: 74 milljónir kr. | Karlar (39), konur (40), börn (139); áætlaður kostnaður: 83 milljónir kr. | Karlar (15), konur (22), börn (72); áætlaður kostnaður: 43 milljónir kr. |
| Atvinnuleysisbætur | Meðalfjöldi atvinnulausra á mánuði (57); áætlaður kostnaður: 308 milljónir kr. | Meðalfjöldi atvinnulausra á mánuði (37); áætlaður kostnaður: 200 milljónir kr. | Meðalfjöldi atvinnulausra á mánuði (33); áætlaður kostnaður: 178 milljónir kr. |
| Barnabætur | Fjöldi barna (268); bótaþegar (150); áætlaður kostnaður: 52 milljónir kr. | Fjöldi barna (232); bótaþegar (125); áætlaður kostnaður: 45 milljónir kr. | Fjöldi barna (142); bótaþegar (75); áætlaður kostnaður: 26 milljónir kr. |
| Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga | Áætlaðað hlutfall af heildarfjárhagsaðstoð sveitarfélaga (6%); áætlaður kostnaður: 270 milljónir kr. | Áætlað hlutfall af heildarfjárhagsaðstoð sveitarfélaga (6%); áætlaður kostnaður: 270 milljónir kr. | Áætlað hlutfall af heildarfjárhagsaðstoð sveitarfélaga (5%); áætlaður kostnaður: 225 milljónir kr. |
| Áætluð heildarútgjöld | 1.065 milljónir kr. | 956 milljónir kr. | 919 milljónir kr. |
[1] Unnið af Arnari Arinbjarnarsyni og Róberti Bragasyni, stjórnarmönnum í Samtökum skattgreiðenda og Dr. Kristni Sv. Helgasyni, sérfræðingi í opinberri stefnumótun.
Starfsemi Samtaka skattgreiðenda er rekin fyrir mánaðarlega styrki einstaklinga og fyrirtækja. Ef þú vilt koma í hóp velgjörðarmanna okkar, er hægt að styrkja samtökin hérna eða senda okkur póst til að fá nánari kynningu á starfseminni á upplysingar@skattgreidendur.is
