Samantekt
- Endurskoða þarf bótakerfin frá grunni, án aðkomu stofnana og sérfræðingastétta sem staðið hafa fyrir hönnun núverandi kerfis.
- Kjör öryrkja eru mjög ólík eftir kyni og fjölskyldugerð. Öll umræða um kjör öryrkja, sem ekki tekur tillit til fjölskyldubóta, missir því marks.
- Til að ná sömu ráðstöfunartekjum eftir húsnæðiskostnað og einstæð þriggja barna móðir á örorku, þarf þriggja barna einstæð móðir á vinnumarkaði að hafa um 1,4 milljónir á mánuði í heildartekjur.
- Frjálsar ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað hjá útivinnandi einstæðum föður þriggja barna með kr. 625þ. í heildarlaun eru einungis kr. 15þ. en heilar kr. 761þ. hjá móður sömu barna sé hún einstæð og á örorku.
- Gríðarlegur fjárhagslegur hvati er fyrir foreldra barna að komast á örorku en þó sérstaklega fyrir einstæðar mæður.
Inngangur
Í grein sem birtist í Morgunblaðinu þann 23. desember sl. vöktu tveir stjórnarmenn í Samtökum skattgreiðenda, ásamt Dr. Kristni Sv. Helgasyni, athygli á mikilli aukningu á örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum á Íslandi, einkum meðal kvenna þar sem hlutfallið er nú komið upp í um 23% af fjölda starfandi kvenna á vinnumarkaði á aldrinum 18-67 ára. Samhljóða niðurstöður má sjá Í nýjasta tölublaði Læknablaðsins, en í ritstjórnargrein blaðsins kemur fram að örorka einstæðra mæðra aukist eftir fjölda barna þeirra.
„Hlutfall örorku hjá einstæðum mæðrum er 25% ef börn eru 1-2, 36% ef börn eru 3, en er 51% ef börn eru 4 eða fleiri. Auk örorkulífeyris er greiddur barnalífeyrir sem er um 48 þúsund á barn og er hann ekki skattskyldur. Örorka hjá einstæðum mæðrum kann að skýra að hluta til af hverju örorka- og endurhæfingarlífeyrir er mun hærri hjá konum en körlum, en í rannsókninni kemur fram að hlutfallið var 61% hjá konum og 39% hjá körlum árið 2025.“
Líklegt má telja að svipað eigi við um einstæðar mæður á endurhæfingarlífeyri, en vöxturinn hefur verið mun meiri þar en á örorku á undanförnum árum, eftir að tímabil endurhæfingar var lengt úr 2 árum í 5 ár.
Í greininni kemur réttilega fram þeir sem þiggja örorku- eða endurhæfingarlífeyri fá einnig barnalífeyri. En það er ekki allt, því ef móðirin er einstæð getur hún líka fengið lögbundið meðlag, sem er tekjutengt eftir tekjum föður en þó aldrei lægra en sem nemur fjárhæð barnalífeyris, barnabætur, húsnæðisbætur, mæðralaun og mögulega sérstakan húsnæðisstuðning og félagslegt húsnæði.
Hér að neðan eru birtar 10 sviðsmyndir sem sýna hvernig frjálsar ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað breytist eftir fjölskyldugerð og fjölda barna miðað við gefnar forsendur.
Forsendur og aðferðafræði
Fjárhæð frjálsra ráðstöfunartekna eftir húsnæðiskostnað hjá útivinnandi einstaklingi er reiknuð út frá þremur launaviðmiðum; lægra fjórðungsmark (kr. 625þ.), miðgildi launa (kr. 753þ) og efra fjórðungsmark (kr. 940þ.) – m.v. regluleg mánaðarlaun m.v. fullt starf skv. gögnum frá Hagstofu Íslands. Í öllum dæmum er reiknað með að útivinnandi einstaklingur leigi húsnæði á almennum leigumarkaði en að örorkulífeyrisþegi leigi félagslegt húsnæði. Í öllum tilfellum er reiknað með að viðkomandi sé eignalaus og hafi engar aðrar tekjur.
Útreikningur launa
Í tilfelli þeirra sem eru á vinnumarkaði var launareiknivél Payday notuð. Reiknað var með að allir greiði félagsgjöld í VR og greiði 4% í séreignarsparnað.
Útreikningur örorkulífeyris
Stuðst var við reiknivél TR og reiknað með því að viðkomandi ætti engar eignir og hefði engar aðrar tekjur. Útreikningurinn tekur til örorkulífeyris, aldursviðbótar m.v. að fyrsta endurhæfingar- eða örorkumats sé við 30 ára aldur og heimilisuppbótar og mæðralauna ef við á.
Útreikningur meðlags
Fjárhæð lögbundins meðlags er 50.634 kr á mánuði per barn. Þá var tekið tillit til aukins meðlags ef greiðandi meðlags er með tekjur yfir viðmiðunarmörkum. Ekki er þó reiknað með því að einstætt lögheimilisforeldri fái aukið meðlag. Reiknað er með að í tilfelli einstæðra foreldra sé móðir með lögheimili barns, enda er það raunin í næstum öllum tilfellum. Gert er ráð fyrir að umgengni foreldra við börn sín séu jöfn.
Útreikningur barnabóta
Við útreikning barnabóta var tekið mið af reiknivél barnabóta og reiknað með að eitt barn sé undir 7 ára aldri. Þó svo að barnabætur séu greiddar út fjórum sinnum á ári voru þær umreiknaðar á hvern mánuð.
Útreikningur húsnæðisbóta
Við útreikning húsnæðisbóta var tekið mið af reiknivél húsnæðisbóta.
Útreikningur sérstaks húsnæðisstuðnings
Við útreikning á sérstökum húsnæðisstuðningi var tekið mið af þeim lið í reiknivél sérstaks húsnæðisstuðnings á vef Reykjavíkurborgar.
Almennur leigumarkaður
Miðað var við þekkt dæmi í Reykjavík og að grunnur fyrir eina manneskju væri 250 þúsund krónur á mánuði sem aukist við 50 þúsund við hverja manneskju sem býr á heimilinu. Þar sem reiknað er með jafnri umgengni þarf bæði A-foreldri og B-foreldri að hafa jafn stórt húsnæði.
Félagslegt húsnæði
Reiknað er með að öryrkjar séu í félagslegu húsnæði. Skv. nýlegri skýrslu HMS er leigufjárhæð félagslegs húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu 58% af leigufjárhæð á almennum markaði. Gert er því ráð fyrir þeim mun við útreikning á leigu og þar með húsnæðisbótum hjá öryrkjum. Rétt er að geta þess að ekki allir öryrkjar búa í félagslegu húsnæði.
Barnalífeyrir
Í tilfelli öryrkja var reiknað með barnalífeyri í samræmi við reiknivél TR. Einstæður faðir á örorku fær einungis barnalífeyri ef hann skuldbindur sig til að greiða hann til barnsmóður í formi meðlags sem er sama fjárhæð. Af þessum sökum er fjárhæð bæði barnalífeyris og meðlags kr. 0,- hjá einstæðum feðrum á örorku í töflunum.
Mæðra- og feðralaun
Í tilfelli öryrkja var reiknað með mæðra- og feðralaunum í samræmi við reiknivél TR.
Eftirtaldar greiðslur voru ekki teknar með í neðangreindum sviðsmyndum.
- Laun fyrir hlutastörf
- Aukið meðlag vegna tekna föður
- Réttindi í lífeyrissjóðum
- Fötlun
- Umönnunarbætur
- Frístundastyrkir
- Fríar skólamáltíðir
- Námsstyrkir og námslán
- Niðurfelld bifreiðagjöld
- Afsláttur af fasteignagjöldum
- Ýmsir afslættir
Sviðsmyndir
Sviðsmynd 1 – Barnlausir einstæðingar
Í þessu dæmi eru engin börn og því engar greiðslur sem tengjast þeim. Skv. reiknivél um sérstakan húsnæðisstuðning getur barnlaus einstaklingur á örorkulífeyri fengið sérstakan húsnæðisstuðning.
Sviðsmynd 2 – Einstæðingar með 1 barn
Í þessu dæmi má sjá að einstæð móðir á örorku hefur töluvert hærri frjálsar ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað en einstæð móðir með 940 þ.kr. á mánuði í laun. Sama á við um einstæðan föður barnsins, sem hefur töluvert hærri ráðstöfunartekjur en faðir í sömu stöðu með 940 þ.kr. á mánuði. Hlutfall örorku hjá einstæðum mæðrum er 25% ef börn eru 1 til 2 skv. upplýsingum sem fram koma í ritstjórnargrein Læknablaðsins.
Sviðsmynd 3 – Einstæðingar með 2 börn
Hér breikkar bilið enn frekar á milli foreldra barnanna og áfram eru ríkir fjárhagslegir hvatar til að vera ekki á almennum vinnumarkaði. Hlutfall örorku hjá einstæðum mæðrum er 25% ef börn eru 1 til 2 skv. upplýsingum sem fram koma í ritstjórnargrein Læknablaðsins.
Sviðsmynd 4 – Einstæðingar með 3 börn
Áfram breikkar bilið enda börnin orðin þrjú og engir fjárhagslegir hvatar til að vera á vinnumarkaði fyrir hvorugt foreldri. Hlutfall örorku hjá einstæðum mæðrum er 36% ef börn eru 3 skv. upplýsingum sem fram koma í ritstjórnargrein Læknablaðsins. Til að hafa sömu fjárhæð til ráðstöfunar eftir húsnæðiskostnað, þarf einstæð móðir með þrjú börn á vinnumarkaði að hafa um 1,4 m. kr. í laun á mánuði. Ljóst er að faðir á erfitt með að framfleyta sér og börnum sínum án þess að vera á örorku.
Sviðsmynd 5 – Einstæðingar með 7 börn
Það er ekki algengt meðal Íslendinga að eiga sjö börn, en þó eru til mörg dæmi um það. Algengara er að fjölskyldur sem koma hingað frá löndum utan EES eigi mikinn fjölda barna. Í þessu tilfelli er útilokað fyrir föður að vera á vinnumarkaði.
Sviðsmynd 6 – Barnlaus hjón
Hér er dæmi um barnlaus hjón sem eru bæði á örorku. Frjálsar ráðstöfunartekjur þeirra eftir húsnæðiskostnað er svipaður og hjóna á almennum vinnumarkaði þar sem hvort um sig er með 650 þ.kr. á mánuði.
Sviðsmynd 7 – Hjón með 1 barn
Hér er reiknað með hjónum eða sambúðarfólki með eitt barn. Frjálsar ráðstöfunartekjur þeirra eftir húsnæðiskostnað eru umtalsvert meiri en hjá hjónum sem eru með laun yfir miðgildi launa.
Sviðsmynd 8 – Hjón með 2 börn
Í þessari sviðsmynd hjóna á örorku með tvö börn sést að frjálsar ráðstöfunartekjur eftir húsnæðiskostnað eru meiri en hjá hjónum með tvö börn og tekjur yfir 940 þ.kr. á mánuði. Hvatinn til að snúa á vinnumarkað er því lítill sem enginn.
Sviðsmynd 9 – Hjón með 3 börn
Í þessari sviðsmynd er reiknað með hjónum með þrjú börn. Hjón á örorku eru með um milljón á mánuði til ráðstöfunar eftir húsnæðiskostnað. Hvatinn til að snúa á vinnumarkað er því enginn, enda umtalsverður munur á ráðstöfunartekjum miðað við hópa sem eru á vinnumarkaði.
Sviðsmynd 10 – Hjón með 7 börn
Líkt og áður segir er ekki algengt að íslensk hjón eigi sjö börn, en þó alls ekki útilokað. Algengara er að innflytjendur frá öðrum menningarheimum eigi slíkan fjölda barna. Hvatinn til að snúa af örorku á vinnumarkað er enginn.
