Samtök skattgreiðenda hafa sent Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE) og lýðræðis- og mannréttindaskrifstofu hennar, ODIHR, formlegt erindi vegna upplýsinga sem íslensk stjórnvöld hafa birt um mögulegan kostnað Íslands af aðild að Evrópusambandinu.
Erindið er sent í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst um hvort Ísland eigi að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. ODIHR fylgist með framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
Með erindinu fylgir sjö blaðsíðna greinargerð Samtaka skattgreiðenda þar sem farið er yfir opinberar kostnaðartölur stjórnvalda og þær bornar saman við reglur um fjármögnun fjárlaga Evrópusambandsins, gögn Eurostat, upplýsingar finnska fjármálaráðuneytisins og raunverulegar greiðslur Króatíu til sambandsins.
Niðurstaða samtakanna er að árleg brúttógreiðsla Íslands til Evrópusambandsins yrði að öllum líkindum á bilinu 43–53 milljarðar króna, með miðgildi um 47 milljarða króna. Þegar áætlaðar greiðslur úr sjóðum Evrópusambandsins til Íslands og kostnaður sem félli niður við inngöngu eru dregin frá, meta samtökin árlegan nettókostnað á 23–44 milljarða króna, með miðgildi um 34 milljarða króna.
Það er meira en tvöfalt hærra en efri mörk þeirrar nettótölu sem stjórnvöld hafa kynnt opinberlega.
Stjórnvöld segja 10–15 milljarða
Í grein utanríkisráðuneytisins, How much would EU membership cost?, sem birt var 22. júní, segir að mögulegt nettóframlag Íslands til Evrópusambandsins yrði um 10–15 milljarðar króna á ári.
Í minnisblaði ráðuneytisins til utanríkismálanefndar Alþingis frá 17. apríl er byggt á því að nettóframlag Finnlands hafi verið metið á 0,2–0,3% af landsframleiðslu. Sú prósenta er síðan yfirfærð á Ísland og áætlaður núverandi kostnaður vegna EES-samstarfs dreginn frá. Þannig fæst niðurstaða um 2–7 milljarða króna árlegan „aðildarkostnað“.
Samtök skattgreiðenda gera fimm meginathugasemdir við þessa framsetningu.
Brúttógreiðslan kemur hvergi fram
Í fyrsta lagi benda samtökin á að opinber upplýsingagjöf fjalli eingöngu um nettótölu en ekki um þá fjárhæð sem íslenska ríkið myndi í raun greiða til Evrópusambandsins áður en styrkir og aðrar greiðslur til Íslands væru teknar með í reikninginn.
Samkvæmt útreikningum samtakanna yrði sú greiðsla 43–53 milljarðar króna á ári, eða um eitt prósent af landsframleiðslu Íslands. Miðað við miðgildi útreikninganna jafngildir það um 146 þúsund krónum á hvern íbúa á ári.
Í greinargerðinni er greiðslunni skipt niður eftir þeim tekjustofnum sem fjármagna fjárlög ESB, meðal annars framlagi sem byggist á vergum þjóðartekjum, virðisaukaskattsstofni, plastgjaldi og tolltekjum.
Engin heimild gefin fyrir lykilforsendunni
Önnur athugasemdin snýr að þeirri forsendu að nettóframlag Finnlands sé 0,2–0,3% af landsframleiðslu.
Samtökin segja enga heimild eða viðmiðunarár gefið upp fyrir þeirri tölu í gögnum ráðuneytisins. Opinber gögn finnska fjármálaráðuneytisins sýni hins vegar að nettóframlag Finnlands hafi sveiflast frá 0,11% upp í 0,38% af þjóðartekjum á síðasta áratug.
Þannig nái opinbera viðmiðið ekki yfir efri hluta þess bils sem raunverulega hafi sést í Finnlandi.
Árið 2024 óvenju hagstætt
Samtökin benda jafnframt á að árið 2024 hafi verið óvenju lágt greiðsluár innan Evrópusambandsins.
Bein framlög Finnlands hafi til dæmis numið 1,02% af landsframleiðslu árið 2021 en 0,73% árið 2024. Sambærileg þróun sjáist hjá Króatíu og Danmörku. Samtökin telja því að útreikningar sem byggjast sérstaklega á 2024 geti gefið of lága mynd af framtíðarkostnaði.
EES-kostnaður sagður talinn tvisvar
Fjórða athugasemdin varðar þann kostnað sem stjórnvöld gera ráð fyrir að falli niður við ESB-aðild.
Í greinargerð Samtaka skattgreiðenda segir að af þeim um átta milljörðum króna sem nefndir hafi verið sem núverandi EES-tengdur kostnaður séu um 5,6 milljarðar þátttökugjöld Íslands í verkefnum Evrópusambandsins, meðal annars Horizon Europe og Erasmus+.
Á móti þeim gjöldum komi verulegar greiðslur úr sömu áætlunum til Íslands. Nettóframlag Finnlands, sem stjórnvöld nota sem viðmið, taki þegar mið af sambærilegum greiðslum til Finnlands.
Að mati samtakanna leiðir það til þess að sami ávinningurinn sé í reynd talinn tvisvar þegar allur EES-kostnaðurinn er dreginn frá áætluðu nettóframlagi Íslands.
Þrjár óháðar leiðir gefa svipaða niðurstöðu
Samtök skattgreiðenda segjast hafa prófað niðurstöðu sína með þremur sjálfstæðum aðferðum.
Í fyrsta lagi eru reglur Evrópusambandsins um fjármögnun fjárlaga þess lagðar beint á íslenskar þjóðhagsstærðir.
Í öðru lagi eru raunverulegar greiðslur Finnlands sem hlutfall af landsframleiðslu yfirfærðar á Ísland. Sú aðferð gefur um 36,5–40,5 milljarða króna í bein framlög.
Í þriðja lagi eru greiðslur Króatíu, sem gekk síðast ríkja í Evrópusambandið og nýtur ekki sérstaks afsláttar af framlögum sínum, notaðar sem viðmið. Sú aðferð gefur 40–52 milljarða króna.
Samtökin segja jafnframt að útreikningsaðferð þeirra hafi verið prófuð á raunverulegum greiðslum Króatíu árið 2025 og gefið nákvæmlega sömu niðurstöðu og gagnagrunnur framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, 788,2 milljónir evra.
Nettókostnaður metinn 23–44 milljarðar
Til að komast frá brúttógreiðslu að nettókostnaði áætla samtökin einnig hvað Ísland myndi fá greitt úr sjóðum Evrópusambandsins og hvaða útgjöld vegna núverandi EES-samstarfs myndu falla niður.
Styrkir frá ESB eru áætlaðir á bilinu 3–12 milljarðar króna á ári og kostnaður sem félli niður á 6–8 milljarða.
Útkoman er nettókostnaður á bilinu 23–44 milljarðar króna á ári, með miðgildi um 34 milljarða. Það samsvarar um 106 þúsund krónum á hvern íbúa á ári miðað við miðgildið.
Jafnvel hagstæðasta sviðsmynd samtakanna, 23 milljarðar króna, er þannig töluvert yfir 15 milljarða efri mörkum þeirrar tölu sem birt hefur verið í opinberri upplýsingagjöf stjórnvalda.
Kostnaður gæti aukist frá 2028
Í greinargerðinni er jafnframt bent á að kostnaðurinn kunni að aukast frá árinu 2028 þegar endurgreiðslur vegna viðreisnarsjóðs Evrópusambandsins eftir heimsfaraldurinn, NextGenerationEU, hefjast.
Samtökin áætla að hlutdeild Íslands í þeim greiðslum gæti numið um 6–8 milljörðum króna á ári. Ísland hefði ekki fengið greiðslur úr sjóðnum, enda var fjármunum hans ráðstafað áður en hugsanleg aðild Íslands kæmi til, en nýtt aðildarríki myndi engu að síður taka þátt í fjármögnun endurgreiðslanna.
Samtökin taka sérstaklega fram að ekki sé í greinargerðinni lagt mat á möguleg óbein efnahagsleg áhrif ESB-aðildar, hvort sem þau væru jákvæð eða neikvæð, svo sem áhrif á viðskipti, vexti eða gjaldmiðil. Umfjöllunin takmarkist við beinar greiðslur og kostnað.
ODIHR beðið að taka upplýsingagjöfina til skoðunar
Í bréfinu til ODIHR taka Samtök skattgreiðenda fram að þau séu ekki að óska eftir því að stofnunin taki afstöðu til þess hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið eða hefja aðildarviðræður.
Erindið snúi að upplýsingagjöf stjórnvalda til kjósenda fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Samtökin segja þær kostnaðartölur sem ráðuneytið hefur birt vera án fullnægjandi heimilda, einhliða og verulega lægri en þær niðurstöður sem fáist þegar opinberar reglur og gögn Evrópusambandsins eru notuð.
Þá er bent á að eina utanaðkomandi matið sem vísað sé til í grein stjórnvalda sé frá Evrópustraumum, samtökum sem opinberlega styðja aðild Íslands að Evrópusambandinu, án þess að þeirrar afstöðu sé getið í greininni.
Samtök skattgreiðenda vísa jafnframt til skýrslu ODIHR frá 31. júlí þar sem hlutleysi og fullnægjandi opinber upplýsingagjöf til kjósenda er nefnd meðal þeirra atriða sem varða sérstaklega framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
„Áhyggjur okkar eru afmarkaðri: Á tímabilinu fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu er ráðuneytið sem falið er að upplýsa almenning að dreifa kostnaðartölum sem eru án heimilda, einhliða og verulega vanmetnar og þar sem eina utanaðkomandi staðfestingin kemur frá öðrum aðila málsins,“ segir efnislega í bréfi samtakanna til ODIHR.
Samtökin óska eftir því að ODIHR taki þessi atriði til skoðunar við eftirlit sitt með þjóðaratkvæðagreiðslunni.
Bréfið er undirritað af Skafta Harðarsyni, Arnari Arinbjarnarsyni og Róberti Bragasyni fyrir hönd stjórnar Samtaka skattgreiðenda.
Bréf Samtaka skattgreiðenda til ÖSE/ODIHR
Greinargerðin „What would Iceland pay to the European Union each year?“
