Samtök skattgreiðenda hafa sent Landskjörstjórn formlegt erindi þar sem óskað er eftir mati á því hvaða áhrif verulegar breytingar á opinberum upplýsingum um kostnað vegna mögulegrar aðildar Íslands að Evrópusambandinu geti haft á jafnræði og upplýsingagjöf til kjósenda.
Erindið var sent 20. ágúst, eftir að utanríkisráðuneytið breytti upplýsingum á vef Stjórnarráðsins um áætlaðan kostnað við ESB-aðild. Breytingin var gerð 18. ágúst, rúmum þremur vikum eftir að utankjörfundaratkvæðagreiðsla hófst 27. júlí.
Þúsundir höfðu þegar greitt atkvæði
Í erindi samtakanna er bent á að utanríkisráðuneytið hafi 21. júní birt upplýsingar undir fyrirsögninni „Hver er kostnaðurinn við aðild að Evrópusambandinu?“ þar sem meðal annars var vísað til um 2,7 milljarða króna árlegs aðildargjalds.
Þegar upplýsingarnar voru síðan uppfærðar 18. ágúst hafði utankjörfundaratkvæðagreiðsla staðið yfir í rúmar þrjár vikur.
Samkvæmt upplýsingum sem komu fram í fréttum RÚV 17. ágúst höfðu þá þegar um 17.900 manns greitt atkvæði utan kjörfundar, eða um 6,6% kjósenda. Í erindinu er því bent á að að minnsta kosti um 18 þúsund atkvæði hafi verið greidd áður en hinum opinberu kostnaðarupplýsingum var breytt.
Samtökin telja þetta vekja spurningar um jafnræði kjósenda þegar opinberar upplýsingar, sem geta haft þýðingu fyrir afstöðu fólks, taka verulegum breytingum eftir að atkvæðagreiðsla er hafin.
Kostnaðarforsendur breyttust verulega
Í erindinu er rakið að utanríkisráðuneytið hafi 18. ágúst uppfært forsendur útreikninga sinna eftir fjölmiðlaumfjöllun dagana á undan.
Að mati Samtaka skattgreiðenda voru breytingarnar ekki aðeins tæknilegar heldur verulegar. Meðal annars breyttust forsendur um kostnað vegna EES-samstarfsins og mörk kostnaðarmatsins hækkuðu samkvæmt því sem rakið er í erindinu.
Samtökin höfðu áður sent kosningaeftirliti ÖSE/ODIHR erindi þar sem meðal annars var fjallað um muninn á brúttó- og nettókostnaði við hugsanlega ESB-aðild, fjármögnunarreglur sambandsins og mikilvægi þess að kjósendur geti séð bæði heildarfjárstreymi til ESB og þann stuðning sem kann að koma á móti.
Hvers vegna brúttótalan skiptir máli
Samtök skattgreiðenda telja sérstaklega mikilvægt að kjósendur fái raunhæft mat á því hversu háar greiðslur Ísland þyrfti í reynd að inna af hendi til Evrópusambandsins, áður en mögulegar greiðslur, styrkir og framlög úr sjóðum sambandsins eru dregin frá.
Munurinn á brúttó- og nettótölu skiptir máli vegna þess að greiðslur til ESB og greiðslur úr sjóðum ESB eru tvö aðskilin fjárstreymi.
Þessu má líkja við stöðu einstaklings gagnvart hinu opinbera. Einstaklingur sem greiðir útsvar og tekjuskatt af launum sínum lítur réttilega svo á að hann sé að greiða skatta. Fái sami einstaklingur síðar barnabætur, húsnæðisbætur eða önnur opinber framlög eru þær greiðslur ekki venjulega settar fram þannig að þær lækki þá skattfjárhæð sem hann greiddi. Skattgreiðslan og bæturnar eru aðskildar greiðslur í sitt hvora áttina.
Að mati samtakanna á hið sama við þegar kostnaður ríkisins vegna ESB-aðildar er útskýrður fyrir almenningi. Það þarf annars vegar að liggja skýrt fyrir hvað Ísland myndi greiða til sambandsins og hins vegar hvað gæti komið til baka í formi styrkja eða annarra greiðslna.
Ef eingöngu er lögð áhersla á nettótöluna getur sú framsetning, að mati samtakanna, gefið ófullnægjandi mynd af umfangi skuldbindingarinnar. Kjósendur sjá þá ekki með skýrum hætti hversu mikið Ísland greiðir inn í kerfið né hversu mikið kemur til baka og á hvaða forsendum.
Samtökin telja því mikilvægt að mat á brúttógreiðslum liggi fyrir frá hlutlausum og trúverðugum aðila og að kjósendum séu sýndar báðar hliðar reikningsins: Annars vegar heildargreiðslur Íslands til ESB og hins vegar áætlaðar greiðslur og styrkir sem kunna að renna til Íslands.
Með þeirri framsetningu geta kjósendur sjálfir lagt mat á fjárhagsleg áhrif aðildar í stað þess að þurfa að byggja afstöðu sína eingöngu á einni nettótölu.
Vísa til upplýsingaskyldu Landskjörstjórnar
Samtök skattgreiðenda vísa meðal annars til 52. gr. kosningalaga nr. 112/2021, þar sem Landskjörstjórn er falið að standa fyrir víðtækri kynningu á því málefni sem borið er undir þjóðaratkvæði.
Einnig er vísað til reglna Landskjörstjórnar um að kynningarefni skuli sett fram á hlutlausan hátt þannig að kjósendur geti tekið upplýsta afstöðu.
Þá er í erindinu vísað til álits Feneyjanefndar Evrópuráðsins um íslensku þjóðaratkvæðagreiðsluna og almennra leiðbeininga nefndarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslur. Þar er lögð áhersla á að kjósendur fái hlutlægar og nægjanlegar upplýsingar til að geta tekið upplýsta ákvörðun og að upplýsingar berist þeim með nægilegum fyrirvara.
Samtökin benda jafnframt á að í áfangaskýrslu ODIHR vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar hafi sérstaklega verið vísað til hlutleysis og fullnægjandi opinberrar upplýsingagjafar til kjósenda.
Fjórar óskir til Landskjörstjórnar
Í erindinu óska Samtök skattgreiðenda eftir því að Landskjörstjórn:
- Meti áhrif breytingarinnar frá 18. ágúst á stöðu þeirra kjósenda sem þegar höfðu greitt atkvæði og hvort tryggt hafi verið jafnræði og fullnægjandi upplýsingagjöf.
- Meti hvort birta eigi upplýsingar um brúttófjárstreymi Íslands til sjóða ESB, áður en styrkir og greiðslur til Íslands eru dregnar frá, samhliða nettómati og helstu forsendum útreikninga.
- Beiti sér fyrir skýrum samanburði á eldri og nýrri upplýsingum, þannig að kjósendur geti auðveldlega séð hvað breyttist 18. ágúst og hvaða áhrif breytingarnar höfðu á útreikningana.
- Svari erindinu fyrir kjördag 29. ágúst, enda standi utankjörfundaratkvæðagreiðsla enn yfir og ný atkvæði bætist við daglega.
Ekki farið fram á ógildingu atkvæða
Samtök skattgreiðenda taka sérstaklega fram að erindið feli hvorki í sér afstöðu til þess hvernig kjósendur eigi að greiða atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslunni né kröfu um að þegar greidd atkvæði verði ógilt.
Erindið snúist eingöngu um jafnræði kjósenda, gagnsæi og hvort opinber upplýsingagjöf hafi verið með þeim hætti að allir kjósendur hafi haft sambærilegar forsendur til að taka upplýsta ákvörðun.
„Öll fylgiskjöl og útreikningar samtakanna eru aðgengileg Landskjörstjórn, sé þess óskað,“ segir í erindinu.
Erindið er undirritað fyrir hönd Samtaka skattgreiðenda af Skafta Harðarsyni formanni, Arnari Arinbjarnarsyni og Róberti Bragasyni.
